Yard. Doç. Dr. Gülden YAZAN
Ziraat Yüksek Mühendisi
Uzman Tarım Danışmanı

Sertifika No: 209-151

(0536) 218 87 03

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Pipo ve Enfiye Tütünleri

PİPO TÜTÜNLERİ

 

Üretici açısından başlıca iki çeşit pipo tütünü vardır. Birincisi, harmanında bulunan flue-cured ve oriental tütünlerin doğal şekerlerini ortaya çıkartmak için olgunlaştırılmış ve preslenerek kalıp haline getirilmiş tütünlerden oluşan İngiliz ve İskoç tipi kalıp tütün, ikincisi, suni olarak kokulandırma ve şeker şuruplarıyla soslandırma işlemine tabi tutulan Amerikan tipi pipo tütünleri.

            Zaman içinde pipo tüketicilerinin damak zevki flavoring işlemine tabi tutulmuş ve suni olarak tatlandırılmış maryland ve burley harmanlarından doğal aromalı tütünlere kaymıştır. Pipo tütününün imalatında hammadde olarak kullanılan tütünler farklı iklim ve toprak koşullarında yetişmeleri ve farklı kurutma metotları uygulanması nedeniyle herbirinin harmana verdiği nitelikler ve aroma çok farklılık gösterir. Tüketiciler için en iyi harman içeriğini ve her materyalin katacağı tat ve koku karakteristiklerini veren tütün çeşitleri aşağıda verilmiştir.

 

VİRGİNİA:

Virginia tütünlerinin büyük bir çoğunluğu kendine has parlak – sarı, turuncu ve kırmızı rengini, yağlı dokusunu ve kendine has hafif tatlılığını korumak amacıyla flue-curing metoduyla kurutulmaktadır. Pipo için preslenerek kalıp haline getirilen virginia tütünleri hafif tatlı, meyvemsi ve hoş kokuya sahiptirler. Tatlı, düzgün içimli ağızı dolduran bir aromaları vardır. Piponun ilk yakışta oluşturduğu duman aroması içtikçe daha zenginleşmektedir.

            Virginia tütünleri İngiliz tipi harmanlar ve aromatik ve kokulu harmanlar için önemlidir.  

           

MARYLAND:

            Maryland tütünleri Light air-cured gurubundandır. Mat kahverengi bir renge sahiptir. Hafif içimli bir tadı ve hoş, hafif bir karakter ile iyi bir yanma kalitesine sahiptir. Bu tütünler A:B:D ve İngiltere’de popüler olmamış, çoğunlukla Almanya, Fransa ve İsviçre’ye ihraç edilmiştir. İngiltere’nin bu seçimi Maryland tütünlerine dışarıdan şeker ilave edilirken şeker oranı doğal olarak yüksek olan virginia yı tercih etmeleridir.

           

BURLEY:

            Kuvvetli, fıstığımsı, cevizimsi bir kokuya ve çok iyi bir gustoya sahiptir. Burley tütrünü Light air-cured guruba girer. Mat kahverengi bir renge sahiptir. Doğal şeker oranı yok denecek kadar azdır. Bu nedenle ya şekerle preslenerek veya flavoring işlemi uygulanarak zengin ve tatlı bir içime kavuşturulur. İçiminde oldukça hafif, tatlı, keskin olmayan ve cevizimsi bir kokuya sahip duman çıkarır. Kaliteli burley ise yanan şekerlerden meydana gelen karamelimsi veya yulaf ezmesi kokusunda hoş bir koku bırakır.

           

ORYANTAL

            Bu doğal aromalı tütün, Yunanistan, Türkiye, Kıbrıs ve diğer doğu akdeniz ülkelerinden gelir. Türk tipi tütün olarak da adlandırılan en iyi oryantal tütünün çok hoş bir kokusu ve tadı vardır. Küçük oranlarda kullanıldığında İngiliz tipi veya Oryantal harmanlara tatlı ve hoş bir acılığı olan bir karakter kazandırır.

            Güneşte kurutulan oryantal tütünlerin yeşilimsi sarıdan parlak kahvewreengine doğru bir rengi vardır.

           

LATAKİA

            Latakia tütünü tıpkı oryantal tütünler gibi güneşte kurutulan ve sonra yaklaşık iki aylık bir sürede isten kararıncaya kadar odun ateşi yakılarak ise maruz bırakılan tütünlerdir. Yakılan ağacın cinsi (meşe, çam, mersin, servi) aromayı belirler. Latakia, keskin aromalı olmasına karşın damakta çok yumuşak bir tat bırakır. Rahat içimli ve nötr tatlıdır. Oryantal ve İngiliz harmanlarına hoş bir çeşni katar, çoğunlukla Latakia oranı arttıkça harmanı zenginleştirir.

           

PERİQUE

Aroma açısından oldukça zengindir. Pişirilen meyva veya mantar kokusuna benzeyen bir koku verir. Latakia gibi Perique de doğal fermantasyon geçiren çeşni veren bir tütündür. Zengin içerikli, siyah renkli, içeriğini göstermeyen bir şekilde deriye benzer bir dokusu vardır. Kendine has acılığı nedeniyle nadir ve değerlidir.

           

İSLENDİRİLMİŞ VİRGİNİA

            İngiliz tipi harmandaki koyu tütünler sadece latakia ve perique değildir. Açık renkli virginia larda islendirme suretiyle harmanlara zenginlik ve meyvemsi bir tat verir. İslendirilmiş virginialar harmanların içinde tıpkı çikolatadan alınan tadı hatırlatır. Harmanlara çok hoş bir aroma bırakır.

 

 

TÖMBEKİ VE ENFİYE FABRİKASYONU

            Tömbeki, Nicotiana tabacum’un kabakulak yapraklı, boyu 100m. ve daha yüksek, yaprak ayası geniş, kabarcıklı ve kaplan postu gibi görünüme sahip tütünlerdir. İsfehan tipi daha büyük, Şiraz tipi daha küçük kıtalı ve kalın dokuludur.

            Tömbeki yapraklarının içim şekli kendine özeldir. Yapraklar kalınca kıyılır, iyice ıslatılır, sarı suyu iyice sıkılır, nargile lülesine konur ve içilir.Tömbekinin dumanı nargilenin şişesindeki suda banyo edildikten ve uzun marpuçtan geçtikten sonra ağıza gelir. Bu nedenle içerdiği nikotin miktarı ağıza gelinceye kadar azalır.

            Nargilenin en çok tüketildiği ülkeler, başta İran olmak üzere sırayla Suriye, Mısır, Filistin, Suudi Arabistan, Hindistan, Afganistan, Türkiye ve Yunanistandır.

            En fazla beğenilen tömbeki tipi İran’da İsfehan ve Şiraz’da yetişenlerdir.

            Tömbeki tütünü şeker bakımından yetersiz olduğundan içim niteliklerini artırmak için şerbet adı verilen şekerli sıvılarla işlenirler.

Tömbeki ile başka bir tütünün toz halinde karşılaştırması yapıldığında kimyasal analizlerle tömbekiyi ayırdetmek mümkün değildir. Ayırmak için kesinlikle duyusal analizlere gerek vardır.

Kaliteli bir tömbeki tütünün

Şeker oranı                  %9-10

Nikotin oranı                %3-4

Kül oranı                     %15

Azot                            %8-10              
arasında olmalıdır. Şeker miktarının azalması veya nikotin ve kül oranının artması arzu edilmez.

Tömbekinin kaplan postu lekelerine benzer görünümü tüketicinin aradığı bir özelliktir.

Tiryakilerin tömbeki yapraklarını kıyılmadan katlanarak bohça biçiminde satın almayı tercih etmeleri ve kıyım işlemini kendilerinin yapmaları bu tütünün özel bir niteliğe sahip olmasından kaynaklanmaktadır.

Aşağıda değişik zamanlarda ve değişik tömbeki yapraklarında yapılan kimyasal analiz sonuçları verilmiştir.

 

Kim.Bileşim

İsfehan I

İsfehan II

İsfehan III

Nikotin

3.21

3.74

3.70

Top.Azot

1.96

2.49

1.93

Protein Azot

1.33

1.33

1.18

Tişekerler

10.02

5.0

8.66

Poliyenoller

2.48

1.70

1.72

Reçineler

4.04

1.78

4.20

Kül

11.26

16.12

15.0

 

Kullanımı çok eskilere dayanan tömbeki tütününün ekim alanı İran’da İsfehan, Suriye’de Lazkiyedir. İkinci dünya harbine kadar ülkemizde üretimi yapılmayan tömbekinin ithalinde yaşanan zorluklar,tohumların getirilerek yetiştirme çalışmalarını başlatmıştır. Değişik bölgelerde yapılan deneme sonunda İskenderun ve Konya’nın Hadım ilçesinde Üretimi yapılarak ülke ihtiyacı karşılanmaktadır.

Tömbeki Fabrikasyonu: Diğer sigara,puro,pipo ve enfiye fabrikasyonunda farklıdır. Daha çok atölye biçiminde imalata dayanır. Bu uygulama İzmir halen sigara fabrikasında yapılmaktadır.

Tömbeki yapraklarının I ve II. Nevileri alınır %10-11 olan nem dereceleri su pülverize edilerek %13’e çıkartılır. El emeği ve özenle yapraklar işlenerek harman hazırlanır ve tütün kasalarına doldurulur. Üzerleri örtülür ve 24 saat dinlendirilir. Nemin homojen dağılması sağlanır. Daha sonra hazırlanan harman kıyım makinesine verilerek 10mm kalınlığında kıyılır. Tekrar kasalara aktarılır ve 24 saat dinlendirildikten sonra %12 rutubetle ½ kg. lık karton kutulara doldurularak üzerlerine etiketleri yapıştırılır.

Tömbeki tüketimi: Tömbeki tütününde nikotin yüksek olduğundan tüketim nargile ile yapılır, amacı sudan geçirilerek sertliği azaltmaktır.

                                  

 

 

ENFİYE TÜTÜNLERİ

Ana maddesi tütün olan ve keyif maddesi olarak tüketilen ürünlerden biri enfiyedir. Enfiye kullanımı tütün kullanımı kadar eskidir. Ülkemizde sigara kullanılmasının yasaklanması dumansız tüketilen enfiyenin tüketimini ve buna bağlı kaçak tütün üretimini artırmıştır. Osmanlı döneminde enfiye için altın gümüş mine fildişi abanoz ve sedef kakmalı tabaka ve kutular bu dalda gelişen özel bir sanat kolunu oluşturmuştur. Enfiyenin organizma üzerindeki fizyolojik etkisi toz tütünün el ile buruna çekilerek mukozaya ulaşması yoluyla olur. Keyif verici etkisi sigara , puro ve pipoya göre daha çok sürer. Etkisi çiğneme tütünden daha çabuk farkedilir.

 

Enfiye üretim Teknolojisi:

Enfiye üretimi bugünün modern tütün fabrikasayon yapısı içersinde basit bir atölye görünümündedir. Bunun nedeni üretim miktarının azlığıdır.

Enfiyenin yapım tekniğinde önce tütünler kurutulur,toz hale getirilir,çeşitli uygulamalar ve fıçılarda fermantasyondan sonra aroma maddeleri karıştırılır.

 

Enfiye üretiminde kullanılan araçlar:

A-Kurutma Fırını

B-Kuruyan tütünleri öğütmek için değirmen

C-öğütülen tütünler için elek sistemi

D-Karıştırma tablaları

E-Fermantasyon fıçılar

 

Enfiye üretiminde kullanılan tütünleri iyi bir enfiye yapımında tütünlerde aranan özellikleri,kalın dokulu,koyu renkli,yüksek nikotinli ve aromalı olmalarıdır. Bu karaktare en uygun menşeyler Hasankeyf Mardin, Gurz ,İskenderun, Bahçe ve Trabzon tütünlerinin kalın dokulu koyu yaprakları ile tömbeki artıklarıdır. Beğenilir bir enfiye reçetesi olarak %60 Hasankeyf +%40 diğer menşeyler verilebilir.

 

UYGULAMA:

Sert ve kaba karakterli tütünler kurutma fırınlarında kurutulduktan sonra soğutma silindirlerinden geçirilir. Daha sonra mikserde istenen irilikte toz elde edilir. Bu tozlar elekte geçirilerek çok ince toz ile yabancı maddeler ayrılır.

Karıştırma tablalarına aktarılan tozlar ağırlıklarının %50 si kadar su ile çamur hale getirilir. Tablalarda bu hamur suyunu çektikçe ufalama işlemine tabi tutulur. Bu işlemle enfiyeden beklenilen daneli durum oluşturulur. Bir süre dinlendirildikten sonra elek sisteminde bir önceki elekten daha küçük delikli eleklerden geçirilir. Bu sırada enfiye tütünlerinin renkleri koyulaşmış ve küçük taneciklere   dönüşmüştür. Yarı mamül enfiyeler fermantasyon için 100-200 kg.lık özel fıçılara doldurularak 25-30 gün bekletilir. Bu süre sonunda fermentasyonu biten fıçılar açılır ve enfiyeler 50-60 kg.lık başka fıçılara aktarılır.8-10 gün dinlendirildikten sonra her fıçıya ait tütünlerden ayrı ayrı yığın yapılır.Bu yığınlara %10-14 oranında tekrar tütün tozu katılarak harmanlanır. Bazen bu harmana %1 oranında karbonat eklenebilir.

Toz ve kabartma karışımından sonra tütünler tekrar küçük fıçılara aktarılarak 5-8 gün , yüksek kaliteli olanlar için 1-1.5 ay bekletilir.

Enfiyenin olgunlaşma süreci iki üç ay gibi uzun sürer. Bu sürede özellikle fermentasyon aşamasında tütünler kontrol edilerek hoşa gitmeyen koku oluşması önlenir. Normal fermantasyon geçiren enfiyenin naturel (doğal) hoş kokusu vardır,tüketici katkılı bir koku arzu ediyorsa bu ilave edilebilir.

 

Kokulandırma:

Enfiyenin kokulandırılmasında genelde ağır esans niteliğinde çiçek esansları kullanılır. Kullanılan esanslar tarçın, kimyon,karanfil,bergamut,gül suyu gibi kokulardır.

Fıçılardan teknelere alınan enfiyeler ince sıralar halinde yayılır,üzerleri düzeltilir, açılan 10 cm aralıklı deliklere koku verilir. Bu işlem tabaka tabaka uygulanır. Sonra üzerleri örtülerek dinlendirilir. Koku tamamen emdirildikten sonra fıçılara doldurulur ve 20-30 gün bekletilir

 

Ambalajlama

Enfiyenin nemini koruması çok önemlidir bu nedenle önce naylon torbaya ardından karton kutuya paketlenir.

 

Enfiye kullanımı

Burun vasıtasıyla kullanılan enfiyeler çeşitli koku ve rutubet derecelerine sahip olabilir. Bazı enfiye türleri özel kap ile ağıza alınmak suretiyle kullanılırlar.